Jak stres zmienia mózg dziecka i nastolatka?

W ostatnich latach naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak ogromny wpływ ma stres – szczególnie ten przewlekły lub doświadczany w okresie wczesnego rozwoju – na struktury mózgu, pamięć oraz funkcje poznawcze dzieci i młodzieży. Nasze dzieci doświadczają stresu nieustannie – szkoła to miejsce wielu wyzwań, czasem radości, a czasem łez. Ale czy te doświadczenia mogą zmieniać mózgi naszych dzieci? I czy zmiany te są dla niech pozytywne?

Kiedy mówimy o stresie, nie chodzi tylko o emocjonalne napięcie. Stres uruchamia konkretne procesy biologiczne w mózgu. Aktywuje tzw. oś HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza), powodując wzrost poziomu kortyzolu – hormonu stresu. W małych dawkach kortyzol może być pomocny, ale długotrwała ekspozycja na niego działa neurotoksycznie, zwłaszcza na mózg dziecka, który dopiero się rozwija (McEwen, 2007).

Mózg pod presją: najwrażliwsze obszary

Czasem wiemy, że coś wpływa lub też nie na organy w naszym ciele, ale brakuje nam wiedzy, by nazwać konkretnie kierunki tego wpływu. O jakich więc obszarach mózgu powinniśmy mówić, gdy chodzi doświadczenia stresowe?

Po pierwsze: Hipokamp

To centrum pamięci i uczenia się. U dzieci i nastolatków narażonych na długotrwały stres obserwuje się:

• zmniejszenie objętości hipokampa,
• zaburzenia neurogenezy,
• problemy z konsolidacją wspomnień i pamięci przestrzennej (Tottenham & Galván, 2016).

Po drugie: Ciało migdałowate (amygdala)

To struktura odpowiedzialna za przetwarzanie emocji, szczególnie strachu. Stres zwiększa jego aktywność i objętość, co może prowadzić do:

• nadreaktywności emocjonalnej,
• trudności w regulacji lęku,
• zaburzeń adaptacyjnych (Gee et al., 2013).

Po trzecie: Kora przedczolowa (PFC)

Ta część mózgu odpowiada za planowanie, podejmowanie decyzji i kontrolę impulsów. Pod wpływem stresu:

• zmniejsza się jej grubość,
• osłabia się jej aktywność,
• zaburzeniu ulega współpraca z ciałem migdałowatym i hipokampem (Liston et al., 2006).

I ostatnie (bynajmniej wspomniane tutaj:):  Istota biała

Stres prenatalny może zmniejszyć integralność istoty białej, czyli „autostrad” między różnymi częściami mózgu. Skutkiem tego są:

• wolniejsze przetwarzanie informacji,
• trudności z integracją emocjonalno-poznawczą (Dean et al., 2014).

Krytyczne okna wrażliwości: ciąża i niemowlęctwo

Okazuje się, że stres wpływa na mózg dziecku już od samego początki. Stres doświadczany przez kobietę w ciąży może zakłócić rozwój osi HPA u płodu i trwale zmienić funkcjonowanie jego mózgu. Zmiany te mogą obejmowa późniejszą nadreaktywność na stres, zmiany w wydzielaniu dopaminy i serotoniny czy też zaburzenia migracji neuronów i mielinizacji (Van den Bergh et al., 2017). Z tego powodu (i innych oczywiście też) zachęca się kobiety, by okres ciąży był możliwie spokojny, wolny od stresu i przesadnego martwienia się. Choć prawdą jest, że życie nie daje taryfy ulgowej dla kobiet w tym szczególnym stanie i łatwiej powiedzieć „zrelaksuj się” niż naprawdę to zrobić…

Co to oznacza dla funkcjonowania poznawczego?

Długotrwały stres może w znaczący sposób wpływać na codzienne funkcjonowanie dziecka. Obniżona zdolność koncentracji, trudności z zapamiętywaniem czy impulsywne reakcje mogą być nie tylko chwilowymi problemami, ale sygnałem przeciążonego układu nerwowego. Dzieci zmagające się z przewlekłym stresem często:

• mają trudności w skupieniu uwagi na lekcji,
• szybko się rozpraszają lub miewają „puste przebiegi”,
• są drażliwe, nadmiernie pobudzone lub wycofane,
• gorzej radzą sobie z planowaniem i organizacją,
• reagują impulsywnie lub mają trudności z regulacją emocji.

Możesz zauważyć, że dziecko, które wcześniej było radosne i ciekawe świata, zaczyna wycofywać się, unikać kontaktu lub przejawia nagłe wybuchy złości. Może skarżyć się na bóle brzucha lub głowy, mieć trudności ze snem, zjadać mniej lub więcej niż zwykle. Wszystko to może być objawem przeciążenia stresem.

Niestety, w dłuższej perspektywie przewlekły stres zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń lękowych, depresji i trudności szkolnych (Lupien et al., 2009).

Czy zmiany są nieodwracalne?

To zależy.

• Strukturalne uszkodzenia (np. hipokampa) są trudno odwracalne, zwłaszcza jeśli powstały wcześnie.
• Funkcjonalne zaburzenia (np. pamięć, uwaga) można znacznie poprawić dzięki terapii, aktywności fizycznej i wsparciu środowiskowemu.

Współczesne badania pokazują, że mózg zachowuje zdolność do zmiany – tzw. neuroplastyczność – nawet w dorosłości (Kolb & Gibb, 2011).

Co nowego w badaniach?

Wydaje się, że tak prosta rzecz jak regularny ruch może mieć potężny wpływ na mózg. Najnowsze badania pokazują, że aktywność fizyczna nie tylko poprawia samopoczucie, ale też działa głęboko na poziomie biologicznym. U osób ćwiczących regularnie obserwuje się zwiększoną objętość hipokampa – tej części mózgu, która odpowiada za pamięć i orientację przestrzenną. Trening wpływa również na ekspresję genów związanych z neurogenezą, poprawiając plastyczność mózgu i wspomagając procesy uczenia się. Co więcej, ćwiczenia zmniejszają poziom hormonów stresu oraz poprawiają przepływ krwi w mózgu, co czyni je jedną z najskuteczniejszych i najbezpieczniejszych form wspierania zdrowia psychicznego – zarówno u dzieci, jak i dorosłych (Gomez-Pinilla et al., 2008).

Psychoterapia – inwestycja w zdrowie mózgu i przyszłość dziecka

Choć skutki stresu mogą być poważne, to nie jesteśmy wobec nich bezradni. Psychoterapia, wsparcie psychologiczne i praca z doświadczonym specjalistą pozwalają dziecku (i jego rodzinie) lepiej zrozumieć własne emocje, rozwijać strategie radzenia sobie oraz odbudowywać poczucie bezpieczeństwa. Dzięki technikom opartym na neurobiologii i pracy z ciałem możliwe jest nie tylko łagodzenie objawów, ale także wspieranie zdrowych połączeń neuronalnych, wzmacnianie samoświadomości i rozwój odporności psychicznej. Im wcześniej dziecko otrzyma pomoc, tym większa szansa na to, że stres nie zapisze się trwale w strukturach jego mózgu.

Jeśli zauważasz, że Twoje dziecko mierzy się z trudnymi emocjami, stresem lub zmianami w zachowaniu – zapraszamy do kontaktu z naszym zespołem w Centrum Psychoterapii Dzieci i Młodzieży w Kielcach. Jesteśmy tutaj, by pomóc.

www.centrumpsychoterapiidzieci.pl

 

Bibliografia

1. McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation. Physiol Rev.
2. Tottenham, N., & Galván, A. (2016). Stress and the adolescent brain. Neuroscience.
3. Gee, D. G., et al. (2013). Early developmental emergence of human amygdala-prefrontal connectivity. J Neurosci.
4. Liston, C., et al. (2006). Stress-induced alterations in prefrontal cortical dendritic morphology. J Neurosci.
5. Dean, D. C., et al. (2014). Prenatal maternal depression and white matter integrity. Biol Psychiatry.
6. Van den Bergh, B. R., et al. (2017). The influence of prenatal maternal stress. Neuroscience & Biobehavioral Reviews.
7. Lupien, S. J., et al. (2009). Effects of stress throughout the lifespan. Nature Reviews Neuroscience.
8. Kolb, B., & Gibb, R. (2011). Brain plasticity and behavior. Annu Rev Psychol.
9. Rangel, L. M., et al. (2025). LC activity and episodic memory segregation. Neuron.
10. Chen, H., et al. (2025). Meal engrams and feeding behavior. Nature Communications.
11. Gomez-Pinilla, F., et al. (2008). Exercise and brain: epigenetic modulation. Nat Rev Neurosci.